Gurukul International

आंगनवाडी कार्यकर्त्यांचा स्त्री सशक्तीकरणातील योगदान : एक गहन आणि विस्तृत विश्लेषण

डॉ. हितेश माणिक दडमल

सहाय्यक प्राध्यापक (अर्थशास्त्र विभाग),

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर   

श्रीमती. भारती नरेंद्र वानखेडे 

संशोधक विद्यार्थिनी,

राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ, नागपूर   

सारांश-   अंगणवाडी कार्यकर्त्या भारताच्या ग्रामीण आणि शहरी गरिबीच्या पट्ट्यातील विकासाच्या कथेचा एक अविभाज्य भाग आहेत. १९७५ मध्ये सुरू झालेल्या एकात्मिक बाल विकास सेवा (ICDS) योजनेच्या माध्यमातून त्या काम करतात. या शोधनिबंधात मी त्यांच्या कामगिरीचा महिला सक्षमीकरणाशी असलेला संबंध बारकाईने तपासला आहे. दुय्यम डेटा, सरकारी अहवाल आणि विविध संशोधनांचा वापर करून मी दाखवण्याचा प्रयत्न केला आहे की, या कार्यकर्त्या केवळ बाल पोषण आणि आरोग्य सेवा पुरवत नाहीत तर स्वतः महिला असल्याने इतर महिलांच्या आर्थिक, सामाजिक आणि वैयक्तिक सक्षमीकरणात महत्त्वपूर्ण योगदान देतात. हा लेख ग्रामीण भारतातील स्त्री सशक्तीकरणाच्या संकल्पनेत आंगनवाडी कार्यकर्त्यांच्या भूमिकेची एक गहन आणि विमर्शात्मक चर्चा करतो. आयसीडीएस योजनेच्या एका विस्तृत दृष्टिकोनातून, हा अभ्यास शोधतो की आंगनवाडी कार्यकर्त्यांची कामगिरी केवळ पोषण आणि आरोग्याच्या सेवा पुरवण्यापुरती मर्यादित नसून, ती स्त्रींच्या आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय एजन्सीच्या निर्माणात एक महत्त्वाचा भूमिका बजावते. दुय्यमी आकडेवारी, सरकारी अहवाल आणि संबंधित साहित्याचा आधार घेऊन, हा लेख तीन प्रमुख उद्दिष्टांवर केंद्रित आहे: प्रथम, कार्यकर्त्यांच्या वैयक्तिक जीवनावर होणारा प्रभाव; दुसरा, त्यांच्या समुदायातील स्त्रींवरील प्रभाव; आणि तिसरा, या संपूर्ण प्रक्रियेतील संरचनात्मक अडथळे. हा लेख वाद करतो की, जरी आंगनवाडी कार्यकर्त्यांची भूमिका अनेक मर्यादांनी घेरलेली असली तरीही, ती स्त्री सशक्तीकरणाच्या एका अप्रत्याशित आणि व्यावहारिक मार्गाची प्रतिनिधित्व करते, जिथे अधिकार आणि प्रभाव हळूहळू आणि संवादात्मकरित्या निर्माण होतात.

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2603S02V14P004