गोंड आदिवासी स्त्रियांच्या मासिक धर्मासंबंधी मान्यता आणि त्यात आलेले परिवर्तन
प्रतिक जमनादास झाडे,
संशोधक विद्यार्थी, समाजकार्य विभाग,
रा. तु. म. ना. विद्यापीठ, नागपूर
डॉ. प्रणाली केशव पाटील,
सहाय्यक प्राध्यापक,
समाजकार्य महाविद्यालय कमाटी, नागपूर
सारांश (Abstract):
भारतीय आदिवासी समाजांमध्ये स्त्रियांच्या शरीरक्रिया आणि विशेषतः मासिक धर्म यासंबंधी विविध सांस्कृतिक, धार्मिक व सामाजिक मान्यता आढळतात. गोंड आदिवासी समाज हा मध्य भारतातील एक महत्त्वाचा आदिवासी समुदाय असून त्यांच्या जीवनपद्धतीत परंपरा आणि निसर्गपूजा यांना विशेष स्थान आहे. गोंड समाजातील स्त्रियांच्या मासिक धर्मासंबंधी असलेल्या पारंपरिक मान्यता या शुद्धता-अशुद्धता, धार्मिक श्रद्धा आणि सामाजिक नियमांशी जोडलेल्या आहेत. तथापि शिक्षण, आरोग्य सेवा, शासकीय योजना आणि आधुनिक विचारप्रवाह यांमुळे या मान्यतांमध्ये लक्षणीय परिवर्तन घडून येत आहे. प्रस्तुत संशोधनपर लेखात गोंड आदिवासी स्त्रियांच्या मासिक धर्मासंबंधी पारंपरिक मान्यता, त्यांचे सामाजिक परिणाम आणि आधुनिक काळातील बदल यांचा सविस्तर अभ्यास करण्यात आला आहे. या अभ्यासासाठी सैद्धांतिक व विश्लेषणात्मक संशोधन पद्धतीचा अवलंब करण्यात आला असून द्वितीयक माहितीस्त्रोतांचा उपयोग करण्यात आला आहे. गोंड समाजात मासिक धर्माला शुद्धता-अशुद्धतेच्या संकल्पनेशी जोडले जाते. त्यामुळे स्त्रियांवर सामाजिक अलगाव, धार्मिक बंधने आणि आरोग्यविषयक अंधश्रद्धांचा परिणाम झालेला दिसून येतो. या मान्यतांमुळे स्त्रियांच्या आत्मविश्वासावर, मानसिक स्वास्थ्यावर आणि सामाजिक सहभागावर मर्यादा येतात. मात्र आधुनिक काळात शिक्षणाचा प्रसार, आरोग्यविषयक जागरूकता, शासकीय योजना आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या कार्यामुळे या मान्यतांमध्ये हळूहळू सकारात्मक बदल घडून येत आहेत. तरीही दुर्गम भागांमध्ये परंपरागत विचारांचे वर्चस्व कायम आहे. त्यामुळे परंपरेचा सन्मान राखत वैज्ञानिक, मानवकेंद्री आणि स्त्री-अधिकाराधिष्ठित दृष्टिकोन स्वीकारणे अत्यावश्यक ठरते.
बीजशब्द: गोंड आदिवासी, मासिक पाळी, आदिवासी महिला, सांस्कृतिक श्रद्धा, सामाजिक बदल.
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P111
Download