पारंपारिक भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये महिलांचा दर्जा व भूमिका
मिलिंदकुमार खेळकर
सहाय्यक प्राध्यापक, डॉ.आंबेडकर कॉलेज, दीक्षाभूमी ,नागपूर
9763721586
milindkhelkar1234@gmail.com
सारांश (Abstract)
पारंपारिक भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये वैदिक अभ्यास, आयुर्वेद, शास्त्रीय कला, गणित, स्त्री-पुरुष दर्जा , समाजसुधारक आणि अध्यात्मिक पद्धतीं इत्यादी विविध विषयांचा समावेश आहे. त्यामुळे पारंपारिक भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये स्त्रियांची भूमिका कशी राहिली याचाही विचार होणे आवश्यक ठरते. पारंपारिक भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये स्त्रियांची भूमिका महत्वपूर्ण राहिली आहे. तरीही या भूमिकेचा ऐतिहासिक परामर्श योग्य प्रकारे घेण्यात आला नाही किंवा या भूमिकेला म्हणावे तसे महत्व देण्यात आले नाही . प्राचीन भारतीय ग्रंथ, तत्त्वज्ञान आणि प्रथा हे शिक्षण, वैद्यक, कला आणि अध्यात्म यासारख्या विविध क्षेत्रात स्त्रियांचे महत्त्वपूर्ण योगदान प्रतिबिंबित करतात. या पेपरमध्ये त्यांचे योगदान, त्यांच्या सहभागावर परिणाम करणारे सामाजिक-सांस्कृतिक संदर्भ आणि कालांतराने हळुहळू त्यांना सामोरे जाव्या लागलेल्या उपेक्षिततेचा शोध घेण्यात आला आहे. ही भूमिका समजून घेतल्याने केवळ महिलांच्या बौद्धिक आणि आध्यात्मिक वारशावर प्रकाश पडत नाही तर समकालीन ज्ञान प्रणालींमध्ये लैंगिक समानता वाढवण्यासाठी अंतर्दृष्टी देखील मिळते.
हा शोधनिबंध भारतीय मुख्य ज्ञान प्रणालींमधील स्त्रियांचा सहभाग आणि त्यांच्या दर्जा व भूमिकांना सुलभ करणाऱ्या किंवा अडथळे आणणाऱ्या घटकांचे परीक्षण करतो.
महत्वाचे शब्द (Keywords)
पारंपारिक ज्ञान प्रणाली, वेद, वैदिक काळ, अध्यात्म, मौर्य काळ , गुप्त काळ ‘ स्त्रियांचा सहभाग, पितृसत्ताक पद्धती, मातृसत्ताक पद्धती, मौखिक इतिहास, गार्गी आणि मैत्रेयी, स्वातंत्र्य,महिलांची भूमिका.
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P043
Download