Gurukul International

मेहतर समुदायावर भारतीय ज्ञान प्रणालीचा प्रभावः एक समाजशास्त्रीय अध्ययन

लेखक: रूपाली श्रावणजी मेश्राम व डॉ. संतोष मेंढेकर

संस्था: उच्च शिक्षण व संशोधन केंद्र, समाजशास्त्र विभाग, राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठ नागपूर; रेणुका कॉलेज, बेसा, नागपूर

गोषवारा

भारतीय ज्ञान प्रणाली ही मानवजातीच्या सर्वात व्यापक बौद्धिक परंपरांपैकी एक आहे, जी हजारो वर्षांच्या निरंतर विकासादरम्यान विज्ञान, तत्त्वज्ञान आणि अध्यात्म यांचे एकत्रीकरण करणाऱ्या सर्वांगीण चौकट सादर करते. भारतीय पारंपरिक ज्ञानप्रणालीमध्ये रुजलेल्या पारंपरिक जातीय ज्ञानाने एक अशी व्यवस्था निर्माण केली आहे, जिथे स्वच्छतेचे कार्य मूळतःच अपवित्र मानले जाते. यामुळे एका विशिष्ट समुदायाला अपमान आणि दुःखाच्या जीवनात ढकलले गेले आहे, आणि आधुनिक कायदेशीर प्रयत्नांनंतरही ही वस्तुस्थिती कायम आहे. भारतीय ज्ञान प्रणालीच्या बहिष्कृत करणाऱ्या व्याख्यांमुळे मेहतर/वाल्मिकी समुदाय आज, ते भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये आपले स्थान प्रतिपादीत करून, वाल्मिकी आणि रविदास यांच्यासारख्या समाजाला पुन्हा स्वीकारत आहेत.

बीजशब्द: भारतीय ज्ञान प्रणाली, मेहतर/वाल्मिकी, रविदास, बौद्धिक परंपरा

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P104