Gurukul International

भारतीय ज्ञान प्रणालीतील विधवा आणि घटस्फोटित महिला

संशोधनकर्ती

कु. शुभांगी सुधाकर आकोलकर

समाजशास्त्र विभाग

रा.तू.म. नागपूर विद्यापीठ, नागपूर

सारांश:

भारतीय ज्ञानपरंपरेतील विधवा व घटस्फोटित स्त्रियांची स्थिती ही शतकानुशतके सामाजिक नियम, धार्मिक आचारसंहिता आणि तत्त्वज्ञानिक विचार यांच्या परस्परसंवादाचे प्रतीक आहे. वेद, उपनिषदे, धर्मशास्त्रे आणि स्मृतीग्रंथ या प्राचीन भारतीय ग्रंथांमध्ये स्त्रीत्व, पवित्रता आणि सामाजिक भूमिकांविषयी विविध दृष्टिकोन आढळतात. आरंभीच्या वैदिक साहित्यात स्त्रियांना आध्यात्मिक व बौद्धिक क्षेत्रात समान सहभाग देण्यात आला होता, परंतु नंतरच्या सामाजिक-धार्मिक बदलांनी विधवा आणि विभक्त स्त्रियांवर अनेक मर्यादा लादल्या. मनुस्मृती आणि इतर धर्मग्रंथांनी विधवांसाठी संयम, ब्रह्मचर्य आणि सामाजिक अलिप्तता यांवर आधारित आचारसंहिता निश्चित केली, तर अर्थशास्त्र आणि धर्मसूत्रे यांनी घटस्फोटित किंवा त्यागलेल्या स्त्रियांना अत्यल्प आर्थिक व कायदेशीर अधिकार दिले. याउलट, भक्ती आणि बौद्ध परंपरांनी स्त्रीत्वाचे पुनर्मूल्यांकन केले आणि करुणा, समता व अंतःशुद्धता यांच्या माध्यमातून स्त्रियांना नव्या प्रकारचे सन्मान आणि स्वायत्ततेचे स्थान दिले. या अभ्यासात या बदलत्या संकल्पनांनी समाजातील दृष्टिकोन, कायदेविषयक संरचना आणि सांस्कृतिक प्रथांवर कसा प्रभाव टाकला हे विशद केले आहे. भारतीय ज्ञानपरंपरेचा घटनात्मक व स्त्रीदृष्टिकोनातून पुनर्विचार करून, या संशोधनात समकालीन भारतातील विधवा आणि घटस्फोटित स्त्रियांना पुन्हा सन्मान, समानता आणि स्वातंत्र्य प्राप्त करून देण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.

मुख्य शब्द : विधवा,  घटस्फोट,  भारतीय ज्ञानपरंपरा, भारतीय ज्ञान प्रणाली, धर्मशास्त्र,  सामाजिक सुधारणा,  स्त्री आणि कायदा

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P081