भारतीय ज्ञानप्रणाली (IKS) आणि आधुनिक समाजकार्य: समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पद्धतशास्त्रीय विश्लेषण
डॉ. अजय के. मेश्राम
सहयोगी प्राध्यापक आणि विभाग प्रमुख (समाजशास्त्र)
जोतीराव फुले समाजकार्य महाविद्यालय, उमरेड
Email: ajaymeshram762gmail.com
सारांश
भारतीय ज्ञानप्रणाली (IKS) ही भारताच्या सामाजिक, सांस्कृतिक आणि नैतिक जीवनाची एक समृद्ध आणि समग्र ज्ञानपरंपरा आहे. सद्यस्थितीत, आधुनिक समाजकार्याचे शिक्षण आणि सराव प्रामुख्याने पाश्चिमात्य समाजशास्त्रीय सिद्धांतांवर आधारित असल्याचे दिसून येते. मात्र, भारतीय समाजाची जटिल रचना, सांस्कृतिक विविधता आणि समुदायाधिष्ठित जीवनशैली लक्षात घेता, केवळ पाश्चिमात्य प्रारूपांचा वापर भारतीय संदर्भात अनेकदा मर्यादित ठरतो. त्यामुळे, समाजकार्याच्या क्षेत्रात ‘देशी ज्ञानाधिष्ठित पद्धतशास्त्राचा’ (Indigenous Methodology) समावेश करणे आता अनिवार्य झाले आहे.
या संशोधन लेखाचा मुख्य उद्देश भारतीय ज्ञानप्रणालीतील पद्धतशास्त्रीय पाया समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून विश्लेषित करणे आणि त्याची शिक्षण, संशोधन व व्यवहारातील उपयुक्तता स्पष्ट करणे हा आहे. द्वितीयक स्रोतांच्या आधारे, भारतीय ज्ञानप्रणालीतील ‘धर्म’ (नैतिक कर्तव्य), ‘सेवा’ (निःस्वार्थ वृत्ती), ‘ऋण’ (सामाजिक जबाबदारी), ‘समुदाय’ आणि ‘सहअस्तित्व’ या संकल्पना समाजकार्याच्या पद्धतशास्त्राला कशा प्रकारे नवी दिशा देऊ शकतात, याचे विवेचन या लेखात करण्यात आले आहे.
लेखातून असे प्रतिपादन करण्यात आले आहे की, पाश्चिमात्य ‘व्यक्ती-केंद्री’ दृष्टिकोन आणि भारतीय ‘समष्टी-केंद्री’ मूल्ये यांचा समन्वय साधल्यास समाजकार्य अधिक प्रभावी ठरेल. जेव्हा समाजकार्याचा सराव भारतीय मातीतील मूल्यांशी जोडला जातो, तेव्हा तो अधिक ‘सांस्कृतिकदृष्ट्या सुसंगत’ (Culturally Relevant), नैतिकदृष्ट्या बळकट आणि सामाजिकदृष्ट्या परिणामकारक ठरतो. हा समन्वय भारतीय समाजमनाला समजून घेऊन शाश्वत सामाजिक परिवर्तन घडवून आणण्यासाठी पायाभूत ठरणार आहे, असा निष्कर्ष या लेखात मांडला आहे.
प्रमुख शब्द: भारतीय ज्ञानप्रणाली (IKS), समाजकार्य पद्धतशास्त्र, देशी ज्ञान, धर्म आणि कर्तव्य, समुदाय विकास, समाजशास्त्रीय विश्लेषण.
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P005
Download