Gurukul International

भारतीय ज्ञानप्रणालीमध्ये दिव्यांग व्यक्तींबाबत दृष्टिकोन, त्यांच्या कल्याणात भारतीय संविधानाच्या तरतुदी आणि व्यावसायिक समाजकार्यकर्त्याची भूमिका

डॉ. सुहास उत्तमराव वाघमारे

महात्मा ज्योतिबा फुले कॉलेज ऑफ सोशल वर्क, यवतमाळ

Suhas.pusad@gmail.com

सारांश :

              या शोध निबंधात भारतीय ज्ञानप्रणाली, भारतीय संविधान आणि समाजकार्यकर्त्याची भूमिका – या तिन्हींच्या मदतीने दिव्यांग व्यक्तींचे कल्याण कसे एकत्रित साधता येईल, याचे स्पष्टीकरण दिले आहे. प्राचीन भारतीय विचारांमध्ये शरीरीक व्यंगापेक्षा व्यक्तीच्या आत्मिक सामर्थ्याला जास्त महत्त्व दिले जाते. त्यामुळे दिव्यांग व्यक्तींच्या प्रतिष्ठेला व व्यक्तिमत्त्वाला आदर देण्याची परंपरा भारतीय ज्ञानात दिसते. मात्र, कर्मसिद्धांताशी जोडलेले गैरसमज आणि सामाजिक कलंक आजही दिव्यांग व्यक्तींना अनेक अडचणी निर्माण करतात. भारतीय संविधानातील कलमे – १४ (समानता), २१ (सन्मानपूर्वक जीवन)  आणि ४१ (सामाजिक सुरक्षा) – दिव्यांग नागरिकांना समान हक्क आणि संरक्षण देतात. तसेच सर्वोच्च न्यायालयाने ‘वाजवी समायोजन’ न देणे हे भेदभाव मानले आहे. या पार्श्वभूमीवर समाजकार्यकर्ता हा हक्क-आधारित दृष्टिकोनातून काम करणारा परिवर्तनकारी घटक मानला जातो. तो व्यक्तींना समुपदेशन, शिष्यवृत्ती व सहाय्य योजनांशी जोडणे, तसेच ‘सुगम्य भारत अभियान’सारख्या धोरणांसाठी वकिली करणे असे बहुआयामी काम करतो. एकूणच, भारतीय ज्ञान, संविधानिक तरतुदी आणि समाजकार्य – या तीन घटकांचा योग्य समन्वय दिव्यांग व्यक्तींच्या जीवनात स्वायत्तता, सामाजिक समावेश आणि समान संधी निर्माण करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

बीज शब्द : भारतीय ज्ञानप्रणाली, दिव्यांग कल्याण, भारतीय संविधान, समाजकार्यकर्ता, समायोजन, दिव्यांग व्यक्तींचे हक्क अधिनियम – २०१६, आत्मिक प्रतिष्ठा, सामाजिक कलंक, सुगम्यता.

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P089