भारतीय संस्कृतीत भारतीय ज्ञानपरंपरेचे महत्व
प्रा. शुभांगी जुवार
(समाजशास्त्र विभाग)
श्री लेमदेव पाटील महाविद्यालय, मांढळ
गोषवारा
भारतीय संस्कृती ही जगातील प्राचीन व समृद्ध संस्कृतींपैकी एक असून तिचा पाया भारतीय ज्ञानपरंपरेवर आधारित आहे. वेद, उपनिषदे, दर्शनशास्त्रे, स्मृतीग्रंथ, आयुर्वेद, योग, गणित, खगोलशास्त्र, कला व साहित्य यांच्या माध्यमातून विकसित झालेली भारतीय ज्ञानपरंपरा मानवी जीवनाच्या सर्व अंगाचा सर्वांगीण विचार करते. ही ज्ञानपरंपरा केवळ बौद्धिक ज्ञानापुरती मर्यादित न राहता नैतिकता, मूल्यव्यवस्था, आचार-विचार व जीवनशैली यांना दिशा देणारी आहे. भारतीय संस्कृतीत धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष या पुरुषार्थांच्या संकल्पनेद्वारे मानवी जीवनाचा संतुलित विकास साधण्याचा प्रयत्न दिसून येतो. गुरु–शिष्य परंपरा, अनुभवाधारित शिक्षण,निसर्गाशी सुसंवाद व ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ यांसारख्या तत्त्वांमुळे भारतीय ज्ञानपरंपरेचे वैशिष्ट्य अधोरेखित होते. आधुनिक काळात विज्ञान, तंत्रज्ञान व भौतिक प्रगतीसोबत नैतिक अधःपतन, पर्यावरणीय संकटे व मानसिक ताणतणाव वाढत असताना भारतीय ज्ञानपरंपरा शाश्वत विकास, मूल्यशिक्षण, मानसिक आरोग्य व मानवी कल्याणासाठी मार्गदर्शक ठरते. त्यामुळे भारतीय संस्कृतीच्या संदर्भात भारतीय ज्ञानपरंपरेचे महत्त्व केवळ ऐतिहासिक नसून वर्तमान व भविष्यकालीन सामाजिक, शैक्षणिक व सांस्कृतिक विकासासाठीही अत्यंत मोलाचे आहे.
महत्त्वाचे शब्द (Key word): भारतीय संस्कृती, भारतीय ज्ञानपरंपरा, गुरु–शिष्य परंपरा, वेद व उपनिषदे, दर्शनशास्त्र, गुरु–शिष्य परंपरा, मूल्यशिक्षण, नैतिकता, योग व आयुर्वेद,
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P082
Download