Gurukul International

भारतीय ज्ञान प्रणाली : समृध्द वारसा

डॉ रुपेश रा कुचेवार

सहयोगी प्राध्यापक

अनिकेत कॉलेज ऑफ सोशल वर्क, वर्धा

Mail – rupeshkuchewar@rediffmail.com

प्रस्तावना

भारतीय ज्ञान प्रणाली म्हणजे केवळ प्राचीन भारताची बौद्धिक किंवा धार्मिक परंपरा नाही, तर ती हजारो वर्षांपासून भारतीय उपखंडात विकसित झालेली, जीवनाच्या सर्व पैलूंना स्पर्श करणारी एक समग्र, सखोल आणि एकात्मिक ज्ञानधारा आहे. यात केवळ वेद, उपनिषद किंवा तत्त्वज्ञानच नव्हे, तर विज्ञान, गणित, खगोलशास्त्र, आयुर्वेद, योग, कला, साहित्य आणि स्थापत्यशास्त्र यांसारख्या विविध क्षेत्रांचा समावेश आहे. पाश्चात्त्य ज्ञान प्रणालीच्या तुलनेत, भारतीय ज्ञान प्रणाली जीवनाच्या भौतिक  आणि आध्यात्मिक  अशा दोन्ही अंगांना महत्त्व देते, ज्यामुळे व्यक्तीचा सर्वांगीण विकास साधला जातो. या समृद्ध वारसाला पुनरुज्जीवित करण्याचे आणि आधुनिक शिक्षणाशी जोडण्याचे महत्त्वपूर्ण प्रयत्न केले जात आहेत.

भारतीय ज्ञान प्रणाली ही भारताच्या प्राचीन संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे, जी हजारो वर्षांपासून विकसित होत आहे आणि तत्वज्ञान, विज्ञान, वैद्यक, गणित, कला आणि जीवनशैली यासारख्या विविध क्षेत्रांना व्यापते. ही प्रणाली सर्वं खल्विदं ब्रह्म आणि वसुधैव कुटुंबकम सारख्या तत्त्वांवर आधारित आहे, जी समग्र विकास आणि जागतिक कल्याणावर भर देते.

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P072