Gurukul International

भारतीय ज्ञान परंपरेतील महिला, कुटुंब आणि जात व्यवस्था

कु. पुनम सयाम

सारांश :

भारतीय ज्ञानपरंपरा ही विविध तत्त्वज्ञानिक, धार्मिक आणि सामाजिक प्रवाहांनी बनलेली गुंतागुंतीची प्रणाली आहे. या प्रणालीमध्ये स्त्री, कुटुंब आणि जात यांना महत्त्वपूर्ण स्थान असून ते सामाजिक रचना, मूल्ये आणि व्यवहार यांवर खोलवर प्रभाव टाकतात. वैदिक काळात स्त्रियांचा ज्ञानक्षेत्रात सहभाग दिसून येतो, तर स्मृतिग्रंथ आणि जातव्यवस्था यांनी स्त्रियांच्या भूमिकांना पितृसत्ताक चौकटीत सीमित केले. जात टिकवण्यासाठी स्त्रियांच्या शरीरावर नियंत्रण ठेवण्याची प्रक्रिया सामाजिक शिस्तीचे साधन ठरली. तथापि, संतपरंपरा, भक्ति चळवळ आणि आधुनिक सुधारकांनी स्त्रीसमतेचे प्रवाह मांडून परंपरेला नवे अर्थ दिले. आधुनिक संविधानाने स्त्री-पुरुष समानता आणि जातभेद नाकारला असला तरी सामाजिक स्तरावर पितृसत्ता आणि जातवादी विचार अजूनही प्रबळ आहेत. या अभ्यासाचा उद्देश भारतीय ज्ञानपरंपरेतील स्त्री, कुटुंब आणि जात यांचे ऐतिहासिक आणि सामाजिक विश्लेषण करणे आणि त्यांच्या परस्पर संबंधांचा समालोचनात्मक आढावा घेणे हा आहे. परिणामतः, भारतीय ज्ञानपरंपरेच्या समतावादी प्रवाहांना पुढील पिढ्यांसाठी महत्त्व देणे आणि स्त्री-पुरुष समानता व जातमुक्त समाज यांना सामाजिक वास्तवात रूपांतरित करणे आवश्यक ठरते.

Keywords : भारतीय ज्ञानपरंपरा, स्त्री, जात, पितृसत्ता, कुटुंब, संतपरंपरा, समता

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P064