Gurukul International

HSRA आणि आयरिश रिपब्लिकन आर्मी (IRA): क्रांतिकारी राष्ट्रवादाचा तुलनात्मक अभ्यास

जयंतकुमार उखरे,

इतिहास विभाग, मनोहरराव कामडी महाविद्यालय, नागपूर

डॉ. रामभाऊ कोरेकर,

इतिहास विभाग, राम गणेश गडकरी कला आणि वाणिज्य महाविद्यालय, सावणेर.

सारांश

हा लेख वसाहतकालीन भारतातील हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन (HSRA) आणि वसाहतकालीन आयर्लंडमधील आयरिश रिपब्लिकन आर्मी (IRA) यांचा तुलनात्मक अभ्यास करतो. क्रांतिकारी राष्ट्रवाद कसा उदयास आला, कसा कार्यरत राहिला आणि ब्रिटिश साम्राज्यात त्याची शाश्वत परंपरा कशी निर्माण झाली—याचा ऊहापोह केला आहे. विचारसरणी, संघटनरचना, लढ्याच्या पद्धती (प्रचारक कृत्य, गुरिल्ला युद्ध, लक्षित हत्या, नाट्यमय खटले), घटनात्मक राष्ट्रवाद्यांशी संबंध, सत्तेचे दडपशाही-उपाय आणि ऐतिहासिक परिणाम या पैलूंवर चर्चा होते. केंद्रस्थानी मांडणी अशी की HSRA ने प्रतीकात्मक-प्रेरक अग्रदूत म्हणून युवा-राजकारणाला उर्जा दिली व समाजवादी कल्पना पेरल्या; तर IRA ने राजकीय-लष्करी दुहेरी धोरण व Sinn Féin शी राजकीय नातं यामुळे वाटाघाटीक्षम शक्ती उभी केली आणि राज्यघटनात्मक घडामोडी साध्य केल्या. दोन्ही प्रकरणे एका साम्राज्याच्या चौकटीत बसविल्याने व्याप्ती, ग्रामीण-शहरी आधार, पक्षीय जोडणी व तांत्रिक लवचिकता हे घटक क्रांतिकारी राष्ट्रवादाच्या परिणामकारकतेत निर्णायक ठरतात हे स्पष्ट होते.

मुख्यशब्द- आयरिश रिपब्लिकन आर्मी, हिंदुस्तान सोशलिस्ट रिपब्लिकन असोसिएशन, बोलीशेविक क्रांती, गुरिल्ला युद्ध आणि क्रांतिकारी राष्ट्रवाद.

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2602S02V14P010