महात्मा फुले यांचे स्त्रीविषयक विचार व आजच्या काळातील स्त्री – एक विश्लेषणात्मक अभ्यास
तृप्ती सुरेंद्र रोकडे
संशोधन अधिछात्रा
रा. तु. म. नागपूर विद्यापीठ, नागपूर
गोषवारा – महात्मा ज्योतिराव फुले हे भारतीय समाजसुधारणेचे अग्रदूत असून त्यांनी स्त्रीविषयक विचार मांडताना तत्कालीन पितृसत्ताक, जातीय आणि अंधश्रद्धांनी ग्रस्त समाजव्यवस्थेवर कठोर प्रहार केला. अठराव्या–एकोणविसाव्या शतकातील समाजात स्त्री ही शिक्षण, स्वातंत्र्य व मानवी हक्कांपासून वंचित होती. अशा परिस्थितीत महात्मा फुले यांनी स्त्रीला सामाजिक परिवर्तनाचा केंद्रबिंदू मानले आणि तिच्या सर्वांगीण उन्नतीसाठी विचार व कृती या दोन्ही पातळ्यांवर कार्य केले. त्यांच्या स्त्रीविषयक विचारांचा पाया समानता, शिक्षण, स्वाभिमान व सामाजिक न्याय या मूल्यांवर आधारित होता.
महात्मा फुले यांच्या मते स्त्रीशिक्षणाशिवाय समाजाची प्रगती अशक्य आहे. म्हणूनच त्यांनी सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकार्याने भारतातील पहिली मुलींची शाळा सुरू केली. स्त्री शिक्षणाला विरोध करणाऱ्या समाजाशी संघर्ष करत त्यांनी स्त्रीला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न केला. विधवा स्त्रियांची दुर्दशा, बालविवाह, केशवपन, बहुपत्नीत्व आणि स्त्रीशोषण करणाऱ्या धार्मिक व सामाजिक रूढींविरुद्ध त्यांनी निर्भीडपणे आवाज उठवला. विधवांच्या पुनर्विवाहाचा पुरस्कार करून आणि विधवा-हत्या प्रतिबंधासाठी प्रयत्न करून त्यांनी स्त्रीला सन्मानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्याचा ध्यास घेतला. त्यांच्या मते स्त्री ही पुरुषाच्या अधीन नसून स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व असलेली मानवजात आहे.
या विश्लेषणात्मक अभ्यासात महात्मा फुले यांच्या स्त्रीविषयक विचारांचे मूल्यमापन करून आजच्या काळातील स्त्रीची सामाजिक, शैक्षणिक, आर्थिक व राजकीय स्थिती समजून घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. आधुनिक युगात स्त्रीने शिक्षण, रोजगार, उद्योग, प्रशासन, राजकारण, विज्ञान व तंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांत उल्लेखनीय प्रगती केली आहे. संविधानिक हक्क, स्त्रीसुरक्षा कायदे, आरक्षण आणि विविध शासकीय योजना यांमुळे स्त्रीच्या सशक्तीकरणाला गती मिळाली आहे. तथापि, या प्रगतीबरोबरच आजही स्त्रीला लैंगिक भेदभाव, घरगुती हिंसा, हुंडाप्रथा, कामाच्या ठिकाणी असमानता, सुरक्षिततेचा अभाव आणि मानसिक शोषण यांसारख्या गंभीर समस्यांना सामोरे जावे लागते.
महात्मा फुले यांच्या विचारांच्या प्रकाशात पाहता, आजच्या स्त्रीमुक्ती चळवळीसमोर असलेली आव्हाने केवळ कायद्यांनी सुटणारी नाहीत, तर सामाजिक मानसिकतेत आमूलाग्र बदल घडवणे आवश्यक आहे. फुले यांनी मांडलेली शिक्षणावर आधारित समानतेची संकल्पना, विवेकवाद, अंधश्रद्धा निर्मूलन आणि सामाजिक न्यायाची भूमिका आजही तितकीच महत्त्वाची आहे. या अभ्यासातून असा निष्कर्ष निघतो की महात्मा फुले यांचे स्त्रीविषयक विचार आणि आजच्या काळातील स्त्रीची वाटचाल यांचा समन्वय साधल्यास स्त्रीमुक्ती अधिक सर्वांगीण, न्याय्य व शाश्वत स्वरूपात घडू शकते.
बिजशब्द : पितृसत्ताक, संविधानिक हक्क, स्त्रीसुरक्षा कायदे, आरक्षण, लैंगिक भेदभाव, घरगुती हिंसा, हुंडाप्रथा, कामाच्या ठिकाणी असमानता, सुरक्षिततेचा अभाव, मानसिक शोषण, विवेकवाद, अंधश्रद्धा निर्मूलन
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P093
Download