ज्ञानशास्त्रीय वसाहतीकरण की वैचारिक बदल? नागरी सेवा परीक्षेत भारतीय ज्ञान प्रणालीचे (IKS) समाजशास्त्रीय विश्लेषण
प्रितेश नीलकंठ मेडपल्लीवार
Ph.D Scholar
Department of sociology
RTMNU NAGPUR UNIVERSITY
Prit.med29@gmail.com
Mob: 9657602852
सारांश
भारतीय ज्ञान परंपरा ही केवळ प्राचीन धार्मिक किंवा तात्त्विक ग्रंथांपुरती मर्यादित नसून ती एक व्यापक, बहुआयामी आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या विकसित झालेली सामाजिक ज्ञानव्यवस्था आहे. या ज्ञानपरंपरेने भारतीय समाजाच्या सामाजिक रचना, शिक्षणपद्धती, प्रशासन, अर्थव्यवस्था, नीतीमूल्ये, पर्यावरणीय दृष्टिकोन आणि सामूहिक जीवनशैली घडविण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावलेली आहे. दुसरीकडे, आधुनिक भारतात स्पर्धा परीक्षा या राज्यसत्तेच्या, प्रशासकीय यंत्रणेच्या आणि सामाजिक गतिशीलतेच्या केंद्रस्थानी असलेल्या निवड यंत्रणा बनल्या आहेत.
या संशोधनपरात भारतीय ज्ञान परंपरा आणि स्पर्धा परीक्षा यांच्यातील संबंधांचा समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सखोल अभ्यास करण्यात आलेला आहे. विशेषतः ज्ञान–सत्ता संबंध, अभ्यासक्रमाची रचना, सांस्कृतिक वर्चस्व, सामाजिक समावेशकता, वंचित घटकांचे प्रतिनिधित्व आणि शैक्षणिक समानता या मुद्द्यांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले आहे. स्पर्धा परीक्षांमध्ये कोणते ज्ञान अधिकृत मानले जाते, कोणते ज्ञान वगळले जाते आणि त्याचे सामाजिक परिणाम काय आहेत, याचे विश्लेषण करणे हा या अभ्यासाचा मुख्य उद्देश आहे.
भारतातील नागरी सेवा परीक्षेत (CSE) भारतीय ज्ञान प्रणालीचा (IKS) समावेश हा राज्यशास्त्र आणि ज्ञान निर्मितीच्या समाजशास्त्रातील एक महत्त्वपूर्ण बदल दर्शवतो. हा लेख समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून या संक्रमणाचे चिकित्सक परीक्षण करतो, ज्यामध्ये मॅक्स वेबर (नोकरशाही आणि तर्कसंगतीकरण), लुई अल्थुसर (वैचारिक राज्य यंत्रणा आणि सुप्त अभ्यासक्रम), अँटोनियो ग्राम्शी (सांस्कृतिक वर्चस्व) आणि वाय.एस. अलोन (संरक्षित अज्ञान) यांच्या सैद्धांतिक चौकटींचा वापर केला आहे. शिवाय, या प्रकल्पाच्या सामाजिक न्यायाच्या संभाव्यतेचे मूल्यमापन करण्यासाठी ज्योतिराव फुले आणि बी.आर. आंबेडकर यांच्या मुक्तीदायी टीकांचा वापर केला आहे. विश्लेषण असे मांडते की, जरी IKS उपक्रम ज्ञानशास्त्रीय वसाहतीकरणाच्या दिशेने एक आवश्यक पाऊल म्हणून मांडला जात असला तरी, त्याच वेळी तो एक अत्याधुनिक वैचारिक राज्य यंत्रणा (ISA) बनण्याचा धोका निर्माण करतो. ही ISA, अत्यंत स्पर्धात्मक कोचिंग उद्योगाद्वारे मध्यस्थी करून, “संरक्षित अज्ञान” निर्माण करते जे भूतकाळाचे उदात्तीकरण करते आणि भविष्यातील प्रशासकीय उच्चभ्रूंना जात आणि विषमतेच्या संरचनात्मक वास्तवापासून दूर ठेवते. लेखाचा निष्कर्ष असा आहे की, IKS ने खऱ्या अर्थाने राष्ट्र उभारणीच्या प्रकल्पाची सेवा करण्यासाठी, “चिकित्सक IKS” स्वीकारले पाहिजे जे अचिकित्सक “पारंपारिक नैतिकते” पेक्षा आंबेडकरांच्या “घटनात्मक नैतिकते” ला प्राधान्य देते.
बीज शब्द:- भारतीय ज्ञान प्रणाली (IKS), स्पर्धा परीक्षा व नागरी सेवा (CSE), वैचारिक राज्य यंत्रणा (Ideological State Apparatus), सांस्कृतिक वर्चस्व व सामाजिक बहिष्कार, घटनात्मक नैतिकता व सामाजिक न्याय.
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P061
Download