समाजशास्त्र आणि भारतीय ज्ञानपरंपरा
डॉ. विनायक आर. साखरकर
कुंभलकर समाजकार्य सांध्यकालीन महाविद्यालय, नागपूर
सारांश:
भारतीय ज्ञानपरंपरा ही भारतात शतकानुशतके विकसित झालेली सर्वसमावेशक आणि स्वदेशी ज्ञानव्यवस्था आहे. या ज्ञानव्यवस्थेमध्ये तत्त्वज्ञान, सामाजिक रचना, सांस्कृतिक प्रथा-परंपरा, नैतिक मूल्ये आणि विविध संस्थात्मक व्यवस्था यांसारख्या भारतीय समाजाच्या अनेक अंगांचा समावेश होतो. समाजशास्त्र हे सामाजिक नातेसंबंध, संस्था आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा वैज्ञानिक पद्धतीने अभ्यास करणारे शास्त्र असून, भारतीय ज्ञानपरंपरेतील विचार, संकल्पना आणि परंपरांचे सामाजिक संदर्भात विश्लेषण करण्यासाठी प्रभावी चौकट प्रदान करते. या लेखामध्ये सामाजिक सुव्यवस्था, धर्म, जातीव्यवस्था, कुटुंब व नातेसंबंध, शिक्षण, लिंगभेद तसेच नैतिक मूल्ये यांसारख्या भारतीय विचारांमध्ये अंतर्भूत असलेल्या प्रमुख समाजशास्त्रीय घटकांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. प्राचीन ग्रंथ, लोकपरंपरा आणि स्वदेशी व्यवहार यांच्या आधारे भारतीय ज्ञानपरंपरा समाजातील एकात्मता, सामूहिक कल्याण, शाश्वतता आणि नैतिक जीवनशैली यांविषयी महत्त्वपूर्ण अंतर्दृष्टी प्रदान करते, हे या लेखातून स्पष्ट होते. त्याचबरोबर, परंपरागत ज्ञानपद्धतींतील मर्यादा (विशेषतः सामाजिक असमानता आणि सामाजिक बहिष्करण यांसंदर्भातील मुद्दे) समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून सखोलपणे परीक्षण करण्यात आले आहेत. समाजशास्त्र आणि भारतीय ज्ञानपरंपरा यांचे संयुक्त विश्लेषण आजच्या भारतीय समाजाचे अधिक सखोल, सर्वसमावेशक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या योग्य आकलन विकसित करण्यास महत्त्वपूर्ण योगदान देते.
मुख्य शब्द: समाजशास्त्र, भारतीय ज्ञानपरंपरा, सामाजिक संस्था, संस्कृती, परंपरा, सामाजिक विचार
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P102
Download