विकसित भारतासाठी भारतीय ज्ञानप्रणाली – एक चिकित्सक अध्ययन
प्रा. डॉ.राजेंद्र यादोराव खंडाईत
इतिहास विभाग प्रमुख
श्री संताजी कला व विज्ञान महाविद्यालय
पालांदूर (चौ), तालुका लाखनी जिल्हा भंडारा
ई-मेल :-rykhandait1971@gmail.com
मो. नंबर-8975535338
सारांश :-
भारतीय ज्ञान प्रणाली (Indian Knowledge System – IKS) ही भारताच्या हजारो वर्षांच्या सांस्कृतिक, तत्त्वज्ञानिक, वैज्ञानिक आणि नैतिक परंपरेची एकत्रित शास्त्रीय रचना आहे. विकसित भारताच्या निर्मितीत या परंपरेचे स्थान केवळ सांस्कृतिक नव्हे तर आधुनिक विज्ञान, शिक्षण, आरोग्य, तंत्रज्ञान, पर्यावरणीय व्यवस्थापन, सामाजिक व नैतिक मूल्यनिर्मिती या सर्व क्षेत्रांत महत्वाचे ठरते.
प्रस्तुत शोधनिबंधात IKS चा ऐतिहासिक पाया, तत्त्वज्ञानात्मक रचना, समकालीन उपयोगिता आणि विकसित भारत 2047 च्या संदर्भात त्याचे रणनीतिक महत्त्व यांचा सर्वांगीण अभ्यास केला आहे. राष्ट्रीय शिक्षण धोरण 2020 (NEP–2020) पासून विविध वैज्ञानिक संशोधन, पारंपरिक तंत्रज्ञान, शाश्वत जीवनपद्धती आणि मूल्याधिष्ठित समाजनिर्मितीपर्यंत अनेक घटकांचा विचार करून हा लेख विकसित भारतासाठी IKS च्या भूमिकेचा सखोल आढावा घेतो. विशेषतः, गणित आणि खगोलशास्त्रातील अचूकता, आयुर्वेदातील प्रतिबंधात्मक आणि समग्र आरोग्य दृष्टीकोन, तसेच अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्रातील नैतिक प्रशासन तत्त्वे यांचा आधुनिक संदर्भात अभ्यास करणे हे या संशोधनाचे प्रमुख केंद्र आहे. गुणात्मक आणि ऐतिहासिक संशोधन पद्धतीचा वापर करून, हा पेपर IKS ला राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण (NEP) २०२० च्या माध्यमातून शिक्षण, तंत्रज्ञान आणि धोरण निर्मितीच्या मुख्य प्रवाहात प्रभावीपणे कसे समाविष्ट करता येईल, याचे विश्लेषण करतो. IKS चा स्वीकार केल्यास भारत केवळ आर्थिक महासत्ता म्हणून नव्हे, तर नैतिक आणि ज्ञानात्मक ‘विश्वगुरू’ म्हणून आपले स्थान पुन्हा प्राप्त करेल, असा महत्त्वाचा निष्कर्ष या अभ्यासातून समोर येतो.
DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P067
Download