Gurukul International

भारतीय ज्ञान परंपरेत तृतीय पंथीय समुदायाची स्थिती आणि वर्तमान

नीर्मला डोमाजी बागडे

संशोधक

 समाजशास्त्र विभाग

रा.तु.म. नागपूर विद्यापीठ, नागपूर

मो. नं.९९२१६१६६७८

सारांश:

धार्मिक ग्रंथ, पौराणिक कथा आणि सामाजिक पद्धतींमध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या मान्यता प्राप्त भारतातील तृतीयपंथी समुदायाने देशाच्या सांस्कृतिक आणि आध्यात्मिक परिदृश्यात एक अद्वितीय भूमिका बजावली आहे. प्रामुख्याने हिजडा समुदायाद्वारे ओळखल्या जाणाऱ्या या व्यक्ती वेगवेगळ्या ऐतिहासिक काळात कधीकधी आदरणीय तर कधीकधी दुर्लक्षित राहिल्या आहेत. वेद, पुराणे आणि महाकाव्यांमध्ये, तसेच अर्धनारीश्वर आणि अरावन यांच्या दंतकथांमध्ये दिसून येते की लिंग-वैविध्य असलेल्या व्यक्तींचा उल्लेख आढळतो आणि त्यांना बहुधा दैवी किंवा आध्यात्मिक भूमिकांशी जोडले जात असे. प्राचीन मान्यतेनंतरही, वसाहतकालीन कायदे आणि समाजातील पूर्वग्रहांमुळे तृतीयपंथी व्यक्तींवर दीर्घकालीन दुर्लक्ष झाले, ज्यामुळे त्यांच्या शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक प्रगतीच्या संधींवर गंभीर मर्यादा आल्या. समकालीन भारतात, २०१४ च्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयाने आणि त्यानंतरच्या संरक्षणात्मक कायद्यांनी तृतीयपंथी व्यक्तींना कायदेशीर मान्यता मिळाली आहे. परंतु सामाजिक कलंक, आर्थिक असुरक्षितता आणि सांस्कृतिक बहिष्कार अद्याप कायम आहेत. हे अध्ययन तृतीयपंथी समुदायाची ऐतिहासिक मुळे, सांस्कृतिक महत्त्व आणि समकालीन परिस्थिती यांचे परीक्षण करतो. पारंपारिक श्रद्धा, समकालीन आव्हाने आणि चालू असलेल्या सक्रियता यांच्यातील तणावांवर लक्ष केंद्रीत करून, हे अध्ययन भारतातील तृतीयपंथी व्यक्तींच्या योगदानाची आणि संघर्षांची व्यापक समज प्रदान करते आणि समावेशक सामाजिक, कायदेशीर व सांस्कृतिक चौकटींची आवश्यकता अधोरेखित करते.

मुख्य शब्द: तृतीयपंथी, हिजडा समुदाय, भारतीय ज्ञान परंपरा, भारतातील लिंग विविधता, सांस्कृतिक वारसा

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P049