Gurukul International

भारतीय ज्ञान प्रणालीद्वारे औद्योगिकीकरणाचा ग्रामीण समुदायावर झालेल्या  परिवर्तनाचे समाजशास्त्रीय अध्ययन

संशोधन कर्ता: देवानंद एन. कांबले

समाजशास्त्र विभाग: संत गाडगे बाबा अमरावती

विद्यापीठ, अमरावती

प्रोफेसर डॉ. किशोर यु. राऊत 

समाजशास्त्र विभाग: संत गाडगे बाबा अमरावती

विद्यापीठ, अमरावती 

सारांश (Abstract)

           भारतीय ज्ञान प्रणाली (Indian Knowledge Systems – IKS) च्या सैद्धांतिक आणि व्यावहारिक आधारावर घडणाऱ्या ग्रामीण औद्योगिकीकरणाचे, ग्रामीण समाजरचनेवर होणारे परिणाम समाजशास्त्रीय दृष्टीकोनातून अभ्यासते. औद्योगिकीकरण ही प्रक्रिया केवळ आर्थिक बदलाची नसून ती सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक तंतोतंत, सत्ता रचना आणि वैयक्तिक ओळख यावर दूरगामी प्रभाव टाकणारी असते. पारंपारिक पश्चिमी औद्योगिक मॉडेलऐवजी भारतीय ज्ञान प्रणालीमध्ये अंतर्भूत असलेल्या संकल्पना जसे की ‘स्वदेशी’, ‘ग्राम स्वराज’, ‘धर्म’ (सामाजिक कर्तव्य), ‘पर्यावरणाशी सहअस्तित्व’ आणि ‘सहकार्य आधारित उत्पादन’ यांच्या आधारे होणारे औद्योगिकीकरण ग्रामीण परिवर्तनाचे स्वरूप कसे बदलू शकते, यावर हा अभ्यास केंद्रित आहे. संशोधन दर्शविते की IKS-आधारित दृष्टिकोनामुळे केवळ आर्थिक विकासच नाही तर सामुदायिक सबलीकरण, सांस्कृतिक अखंडतेचे रक्षण आणि शाश्वतता याला चालना मिळते. तथापि, ही प्रक्रिया स्थापित सामाजिक विषमता, बदलत्या मूल्यप्रणाली आणि आधुनिकतेशी सुसंगतता राखण्याच्या आव्हानांशीही सामना करते. निष्कर्षतः, भारतीय ग्रामीण समुदायाचे परिवर्तन हे एकात्मिक दृष्टिकोनातून केले पाहिजे, जे आधुनिक तंत्रज्ञान आणि पारंपारिक ज्ञान यांच्या सुयोग्य समन्वयाने शाश्वत व मानवी मूल्यांना प्राधान्य देणारे असावे.

बीजशब्द (Keywords):

           ग्रामीण औद्योगिकीकरण, सामाजिक रचना, सांस्कृतिक अखंडता, शाश्वत विकास,  सामुदायिक सबलीकरण, पर्यावरणीय सुसंगतता.

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2601S01V14P024