स्मार्ट बँकिंगकडे वाटचाल: पुणे जिल्ह्यातील सहकारी बँकांसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे AI योगदान

मोनाली दीपक गानबोटे (संशोधक विध्यार्थी )

शारदाबाई पवार महिला आर्ट्स कॉमर्स अँड सायन्स कॉलेज, शारदानगर, ता. बारामती जि पुणे

मो- 9096105155, इमेल monaliganbote@gmail-com

प्रो. डॉ. मंगेश सुभाष फुटाणे (संशोधक मार्गदर्शक )

मो. 9552505555 इमेल. mangesh.phutane@gmail.com

भारतीय बँकिंग क्षेत्राने गेल्या काही वर्षांत डिजिटायजेशनचा वेग वाढविला आहे. खास करून सहकारी बँकांसाठी ही परिवर्तन प्रक्रिया अत्यंत महत्त्वाची आहे कारण या बँका ग्रामीण आणि अर्ध-शहरी अर्थव्यवस्थेचा खांदा आहेत. पुणे जिल्ह्यातील सहकारी बँका त्यांच्या परंपरागत सेवा मॉडेलमधून हळूहळू स्मार्ट बँकिंगकडे वळत आहेत. या प्रबंधाचा मुख्य उद्देश म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील निवडक सहकारी बँकांमध्ये Artificial Intelligence (AI) चा अवलंब, त्याचा व्यावसायिक व सामाजिक परिणाम, तसेच ।प् च्या माध्यमातून ग्राहकमुखी सेवा, धोका व्यवस्थापन, कर्जप्रक्रिया, आणि व्यवहार सुरक्षा कितपत सुधारली आहे हे तपासणे आहे.

या अभ्यासात प्राथमिक आणि गौण (secondary) दोन्ही प्रकारचा डेटा वापरला आहे. प्राथमिक डेटा म्हणून पुणे जिल्ह्यातील ३० सहकारी बँकांतील व्यवस्थापक, शाखा प्रमुख व कर्मचार्यांकडून संकलित प्रश्नावली व मुलाखतींचा समावेश आहे. गौण स्रोतांत बँकांचे वार्षिक अहवाल, RBI मार्गदर्शक तत्त्वे, उद्योग अहवाल व संबंधित संशोधनात्मक लेखांचा वापर केला गेला. पद्धतशीर विश्लेषणासाठी वर्णनात्मक (descriptive) आणि तुलनात्मक विश्लेषण वापरण्यात आलेय तसेच साध्या सांख्यिकी निकष (frequency, percentage, mean) द्वारे निष्कर्ष सादर केले गेले.

अभ्यासातून आढळले की AI हे सहकारी बँकांसाठी ग्राहक अनुभव सुधारण्यास, कर्ज मंजुरी प्रक्रियेत वेग व अचूकता वाढवण्यास, धोका ओळख व फसवणूक प्रतिबंधात महत्त्वाचे साधन ठरत आहे. परंतु तांत्रिक पायाभूत सुविधांचा अभाव, कुशल मनुष्यबळाची कमतरता, डेटा गोपनीयता व नियमनशील अडचणी, तसेच छोट्या बँकांच्या आर्थिक मर्यादा हे अडथळे देखील स्पष्ट झाले. तसेच, ग्राहक स्तरावर डिजीटल साक्षरतेचा अभाव व विश्वासाचा प्रश्न ही अडचण आहे.

या प्रबंधात शिफारसी म्हणून सहकारी बँकांसाठी क्रमसः तांत्रिक प्रशिक्षण, छोटे पायलट प्रकल्प, स्थानिक डेटा-गव्हर्नन्स फ्रेमवर्क, आणि सार्वजनिक-खाजगी भागीदारींमधून लागत असलेली गुंतवणूक वाढवण्याचे सुचवले आहे. भविष्यातील संशोधनासाठी अधिक मोठ्या नमुना व काळानुसार (longitudinal) अभ्यासांची गरज अधोरेखित केली आहे. शेवटी, AI आधारित स्मार्ट बँकिंग चालक शक्ती म्हणून कार्य करू शकते, परंतु त्यासाठी धोरणात्मक, तांत्रिक व सामाजिक बाजूंवर समन्वित प्रयत्न आवश्यक आहेत.

Keywords- स्मार्ट बँकिंग, सहकारी बँक, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, पुणे जिल्हा, डिजिटायजेशन, फसवणूक प्रतिबंध, ग्राहक अनुभव

DOI link – https://doi.org/10.69758/GIMRJ/2509I9VXIIIP0056

Download